Landschapsontwerper Thijs Broers doet onderzoek naar de beleving van fietsers. ‘Toen ik studeerde, was er nog nauwelijks onderzoek naar gedaan. Wel naar de beleving van wandelaars, maar fietsers werden als trage automobilisten gezien.’

Een landschapsontwerper die gespecialiseerd is in fietsen. Hoe is dat zo gekomen?

‘Ik fiets heel graag, zowel sportief als woon-werkritten, en ik vond het fascinerend dat er in onderzoeken wel was gekeken naar de beleving van het landschap door wandelaars, maar niet naar die van fietsers. Dat komt doordat fietsers in die tijd door verkeerskundigen eerder als langzame auto’s werden gezien dan als snelle lopers. Maar een automobilist zit in zijn luie stoel radio te luisteren, afgesloten van het landschap, terwijl een fietser juist veel contact heeft met zijn omgeving. Afgelopen tien jaar heb ik veel onderzoek gedaan naar wat een fietstocht doet met de zintuigen. Wat hoor je, wat zie je, wat voel je, wat ruik je en wat doet dat met je?’

Is het niet het belangrijkst dat een fietspad veilig en comfortabel is?

‘Het is ook belangrijk dat een fietspad veilig en comfortabel is, maar je hebt niet zoveel aan een fietspad dat precies aan de richtlijnen voldoet en waar niemand overheen wil fietsen. De vraag is: wil je dat iets vooral 100% veilig is en snel, maar zo saai dat er alleen een paar speedpedeleccers overheen racen? Of wil je dat het ook voor andere fietsers een aantrekkelijke route is? Dan moeten de zintuigen aangenaam geprikkeld worden. Liefst meerdere zintuigen. Er is gelukkig ook steeds meer aandacht voor beleving.’

Pas reed ik over de doorfietsroute van Hengelo naar Enschede. Dat is erg rechttoe rechtaan. Dat is denk ik niet wat je bedoelt met beleving?

‘Het is maar wat je wilt: als je wilt dat mensen met het verstand op nul zo snel mogelijk naar hun werk geblazen worden is het een goed fietspad. Maar het loopt door uniek Twents landschap en daar had je met de kennis van nu ook iets mee kunnen doen, zodat recreatieve fietsers er meer aan te beleven hadden. Het is een van de eerste doorfietsroutes en er zijn nu nieuwe inzichten. Ik ben momenteel bezig met een doorfietsroute rond landgoed Nijkerk. Daar leg je geen rode loper overheen. Dat doet het landgoed geen recht. Het is maatwerk. Je moet de verschillende belangen tegen elkaar afwegen en dat kost veel overleg. Soms moet je afwijken van het standaard fietspad volgens de richtlijnen omdat er bijvoorbeeld een oude boom staat die je wilt behouden.’

Hoe onderzoek je beleving?

‘We vragen mensen bijvoorbeeld hun route een cijfer te geven voor en na een verandering. In Amsterdam heb ik met collega Iris van Hagen onderzoek gedaan naar de beleving van tunnels in Amsterdam die veel mensen onprettig vonden. We hebben testen gedaan met sinaasappelgeur, vogelgeluiden, een licht briesje en discolichten. Je kunt zeggen dat een tunnel maar een klein stukje van een fietstocht is, maar een negatieve ervaring blijft het langst hangen. Als je in het donker door een akelig tunneltje moet en je schrikt ergens van, schiet je adrenaline omhoog en duurt het een tijd voordat je adrenalinepeil eindelijk is gezakt. Dan kan de route verder nog zo aangenaam zijn, maar dat komt niet meer goed.’ 

Welk zintuig is het belangrijkst?

‘De neiging bestaat om het zicht het belangrijkste te vinden, maar we moeten de andere zintuigen niet vergeten. Ontwerpers trappen zelf ook in die val want bij de presentatie van een ontwerp van een fietsroute kun je wel iets moois laten zien, maar hoe het er ruikt zie je niet. Het kan er ergens nog zo fantastisch uitzien, maar als het stinkt wil iedereen alleen maar zo snel mogelijk weg.’

Is beleving niet voor iedereen anders?

‘Zeker. Op een fietspad dat de een gezellig vindt, kan de ander zich kapot ergeren omdat die lekker door wil fietsen. Maar er zijn zeker wel algemene dingen over te zeggen. Niemand gaat op een bankje zitten dat op een muur uitkijkt met de rug naar een plein. En als het ergens echoot, voelt dat eenzaam. Er moet iets te zien zijn onderweg, maar het moet niet te chaotisch worden.
Voor je gaat ontwerpen moet je ook weten voor wie je ontwerpt. Voor slechtzienden en mensen met autisme is de beleving anders. Je moet ook geen eenheidsworst willen maken, een wet bedenken dat je altijd drie struikjes neerzet.’

Hoe hou je rekening met de seizoenen?

‘In de lente en zomer is het al snel goed. Lekker weer, de natuur komt tot bloei. Maar in de winter is het guur en nat. Je kunt regen niet voorkomen, maar zorg dan wel dat er plekken zijn waar je even kunt schuilen en dat er geen gigantische plassen op het fietspad staan zodat je met je regenpak aan alsnog zeiknat wordt. Voor de sociale veiligheid moet je uitkijken dat een struik die er bij daglicht fantastisch uitziet in het donker niet onveilig oogt. Met lantaarnpalen en camera’s los je alle problemen ook niet op. Mensen worden argwanend als iets heel goed verlicht is en er camera’s hangen. Dan vragen ze zich af: wat is hier aan de hand?’

Wat heeft je het meest verbaasd de afgelopen tien jaar?

‘Dat beleving zo breed is. Toen ik begon dacht ik: Je hebt Beleving, Groen en Verkeer, als gescheiden werelden. Maar je kunt ook met mensen van het Groen, Beheer en Verkeer samen over Beleving praten. Je wilt partijen niet tegenover elkaar zetten. Jouw boom tegenover mijn eis dat het fietspad twee meter breed is. Klinkertjes zijn leuk voor de beleving, maar dat moet je niet op de hoofdroute doen want dan loopt de stad vast. Soms is veiligheid leidend en soms beleving.

Op veel dingen heb je geen invloed als ontwerper. Bijvoorbeeld de geur van een fabriek in de omgeving of de geluiden van de snelweg verderop. Beleving hangt ook af van je opvattingen. Bijvoorbeeld omdat jij je kapot ergert aan een fatbike of niet. Je hebt een leukere fietstocht als je denkt: “Wat goed dat die jongeren lol hebben samen op zo’n fiets in de buitenlucht, in plaats van dat ze thuis zitten te gamen.”’

Thijs Broers

Thijs Broers werkt als landschapsontwerper bij adviesbureau Goudappel. Een van zijn expertises is fietsbeleving.